تراکئوستومی چیست؟ آشنایی با تراک گلو، کاربردها و خطرات احتمالی

تراکئوستومی یا تراک گلو جهت حفظ و مدیریت راه هوایی در بیمارانی خواهد بود که به خاطر شرایط مختلف توانایی تنفس طبیعی ندارند و یا برای مدت طولانی نیاز به حمایت تنفسی دارند. مشاهده سوراخی در ناحیه گردن و یا وجود لوله تراکئوستومی ممکن است برای بسیاری از بیماران و خانواده‌های آن‌ها نگران‌ کننده باشد و سوالات مختلفی درباره علت انجام این عمل، نحوه مراقبت، عوارض احتمالی و کیفیت زندگی بعد از آن ایجاد کند.

این روشی است که طی آن پزشک با ایجاد یک مسیر مستقیم به نای، امکان تنفس آسان‌تر و تخلیه موثر ترشحات تنفسی را فراهم خواهد کرد. این اقدام می‌تواند در شرایطی مانند انسداد راه هوایی، نیاز طولانی‌ مدت به دستگاه تنفس مصنوعی، برخی بیماری‌های عصبی و عضلانی یا آسیب‌های شدید سر و گردن ضروری باشد.

با توجه به مزایای قابل توجه تراکئوستومی، آگاهی از مراقبت‌های صحیح، علائم هشدار دهنده و عوارض احتمالی آن نقش مهمی در کاهش خطرات و بهبود وضعیت بیمار خواهد داشت. به همین خاطر، داشتن اطلاعات دقیق و درست برای بیماران و مراقبان آن‌ها اهمیت ویژه‌ای خواهد داشت. 

تراکئوستومی چیست؟

تراکئوستومی روشی است که در آن نیاز است تا پزشک با ایجاد یک سوراخ کوچک در قسمت جلویی گردن و نای (تراشه)، مسیر مستقیمی جهت ورود و خروج هوا به ریه‌ها ایجاد کنند. بعد از آن نیاز است تا یک لوله مخصوص به نام لوله تراکئوستومی در این محل قرار داده شود تا تنفس بیمار آسان‌تر انجام شود.

این روش معمولاً زمانی انجام خواهد شد که راه هوایی فرد دچار انسداد شده باشد، بیمار برای مدت طولانی به دستگاه تنفس مصنوعی نیاز داشته باشد یا به خاطر برخی بیماری‌ها و آسیب‌ها نتواند به‌ طور طبیعی تنفس کند. تراکئوستومی ممکن است موقت یا دائمی باشد و تصمیم‌گیری درباره انجام آن با توجه به شرایط بیمار و نظر پزشک متخصص صورت می‌گیرد.

تراکئوستومی به بهبود تنفس و مدیریت راه هوایی کمک می‌کند، ولی مانند هر اقدام پزشکی دیگری نیاز به مراقبت صحیح و پیگیری منظم برای کاهش خطر عوارض احتمالی است.

تراکئوستومی چگونه انجام می‌شود؟

برای انجام این کار که معمولاً در اتاق عمل یا در برخی شرایط خاص در بخش مراقبت‌های ویژه (ICU) و توسط پزشک متخصص انجام می شود به وضعیت عمومی بیمار، علت نیاز به تراکئوستومی و شرایط بالینی او بستگی خواهد داشت.

بیهوشی یا بی‌حسی در عمل تراکئوستومی

در بیشتر موارد، تراکئوستومی تحت بیهوشی عمومی انجام می‌شود تا بیمار در طول عمل هیچ‌ گونه درد یا ناراحتی احساس نکند. با این حال، در برخی شرایط خاص و به تشخیص پزشک، ممکن است از بی‌حسی موضعی همراه با داروهای آرام‌ بخش استفاده شود؛ به‌ ویژه زمانی که وضعیت بیمار امکان بیهوشی عمومی را محدود کرده باشد.

محل ایجاد سوراخ در نای

برای انجام تراکئوستومی، پزشک یک برش کوچک در قسمت جلویی گردن ایجاد می‌کند و پس از دسترسی به نای (تراشه)، سوراخی در دیواره آن به وجود می‌آورد. این سوراخ معمولاً در بخش پایینی حنجره و بین حلقه‌های غضروفی نای ایجاد می‌شود تا مسیر مناسبی برای عبور هوا فراهم شود.

مراحل انجام عمل تراکئوستومی

مراحل کلی این عمل شامل موارد زیر است:

• ضدعفونی و آماده‌ سازی ناحیه گردن
• ایجاد برش کوچک در پوست جلوی گردن
• دسترسی به نای و ایجاد سوراخ در دیواره آن
• قرار دادن لوله تراکئوستومی داخل نای
• تثبیت لوله با استفاده از بند یا وسایل مخصوص
• بررسی وضعیت تنفس و اطمینان از عملکرد صحیح لوله

بعد از اتمام مراحل ذکر شده تیم درمانی وضعیت تنفس، میزان اکسیژن خون و محل تراکئوستومی را در زمان بندی‌های مختلف بررسی می‌کنند تا از عملکرد مناسب لوله و عدم بروز عوارض احتمالی اطمینان حاصل شود.

چه افرادی به تراکئوستومی نیاز دارند؟

در بیشتر موارد پزشکان معمولاً زمانی تراکئوستومی را پیشنهاد خواهند کرد که بیمار نتواند از راه طبیعی به‌ خوبی تنفس کند یا به حمایت تنفسی طولانی‌ مدت نیاز داشته باشد. مهم‌ترین مواردی که ممکن است نیاز به تراکئوستومی را ایجاد کنند شامل موارد زیر است:

• سرطان‌های حنجره، گلو یا ناحیه سر و گردن که منجر تنگی یا انسداد مسیر تنفس می‌شوند.
• اختلالات شدید بلع و افزایش خطر ورود غذا یا مایعات به ریه‌ها در برخی بیماران.
• فلج تارهای صوتی یا دیگر مشکلات ساختاری راه هوایی که عبور هوا را دشوار می‌کنند.
• سوختگی‌ها یا آسیب‌های ناشی از استنشاق دود و مواد شیمیایی که منجر به تورم راه‌های تنفسی شده‌اند.
• برخی ناهنجاری‌های مادرزادی راه هوایی در کودکان که تنفس طبیعی را با مشکل مواجه می‌کنند.
• انسداد راه هوایی فوقانی ناشی از تورم، تومورها، عفونت‌های شدید یا آسیب‌های ناحیه سر و گردن.
• نیاز طولانی‌ مدت به دستگاه تنفس مصنوعی (ونتیلاتور) در بیماران بستری در بخش مراقبت‌های ویژه (ICU).
• بیماری‌های عصبی و عضلانی که توانایی تنفس یا تخلیه ترشحات تنفسی را کاهش می‌دهند.
• آسیب‌های شدید سر، گردن یا صورت که راه هوایی طبیعی را مختل کرده‌اند.

مزایای تراکئوستومی چیست؟

• کمک به ایجاد مسیر تنفسی مستقیم و پایدار برای آن دسته از بیمارانی که راه هوایی آن‌ها دچار انسداد یا تنگی شده است.
• راحت تر شدن تنفس و اکسیژن‌رسانی در افرادی که به حمایت تنفسی نیاز دارند.
• کمک به کاهش آسیب به حنجره و تارهای صوتی در مقایسه با لوله‌گذاری طولانی‌ مدت از طریق دهان یا بینی
• کمک به تخلیه ترشحات ریوی و آسان‌تر شدن ساکشن (مکش ترشحات)، به‌ خصوص در بیماران با سرفه ضعیف
• افزایش راحتی بیمار در استفاده طولانی‌ مدت از دستگاه تنفس مصنوعی در مقایسه با لوله‌گذاری داخل دهانی
• کاهش نیاز به داروهای آرام‌ بخش در برخی بیماران و امکان برقراری ارتباط بهتر با تیم درمانی
• تسهیل مراقبت‌های تنفسی و پرستاری در بیمارانی که به مراقبت‌های طولانی‌ مدت نیاز دارند.
• امکان بازگشت تدریجی به برخی فعالیت‌های روزمره پس از پایدار شدن وضعیت بیمار و آموزش مراقبت‌های لازم

خطرات و عوارض احتمالی تراکئوستومی

برخی از عوارض ممکن است در حین انجام عمل یا در روزهای ابتدایی پس از آن رخ دهند. این عوارض شامل 

• خونریزی در محل جراحی
• عفونت محل تراکئوستومی
• آسیب به بافت‌های اطراف نای
• تجمع هوا در زیر پوست گردن (آمفیزم زیرجلدی)
• آسیب به ساختارهای مجاور (رگ‌های خونی)
• جابه‌جایی یا انسداد لوله تراکئوستومی
• مشکلات تنفسی ناشی از ترشحات یا قرارگیری نامناسب لوله

عوارض بلندمدت

در برخی بیماران، به‌ ویژه در صورت استفاده طولانی‌ مدت از تراکئوستومی، ممکن است عوارض زیر مشاهده شود:

• تنگی نای (باریک شدن مسیر تنفسی)
• ایجاد بافت اسکار یا زخم در ناحیه نای
• عفونت‌های مکرر تنفسی
• تشکیل بافت گرانولاسیون در اطراف محل تراکئوستومی
• مشکلات گفتار یا تغییر کیفیت صدا
• اختلال در بلع در برخی بیماران
• باقی ماندن سوراخ تراکئوستومی بعد از برداشتن لوله در موارد نادر

مسئله‌ای که باید مورد توجه قرار بگیرد این است که احتمال بروز عوارض به شرایط بیمار و نحوه مراقبت بستگی دارد.

مراقبت از تراکئوستومی در منزل

بیماران و مراقبان نیاز است تا آموزش‌های لازم را از تیم درمانی دریافت کنند و دستورالعمل‌های پزشک را به‌ دقت رعایت کنند. مهم‌ترین نکات که باید هنگام مراقبت از مراقبت از تراکئوستومی در منزل مورد توجه قرار بگیرد به شرح زیر است:

• قبل از هرگونه تماس با لوله تراکئوستومی، توصیه می‌کنیم دست‌ها را با آب و صابون بشویید یا از محلول ضدعفونی‌ کننده استفاده کنید.
• محل اطراف تراکئوستومی را مطابق توصیه پزشک یا پرستار تمیز و خشک نگه دارید.
• پانسمان اطراف تراک را در زمان‌های تعیین‌ شده تعویض کنید و در صورت خیس یا آلوده شدن، زودتر آن را جایگزین کنید.
• لوله تراکئوستومی را با توجه به برنامه تعیین‌ شده توسط تیم درمانی بررسی و در صورت نیاز تمیز کنید.
• ترشحات تنفسی را در صورت لزوم و مطابق با آموزش‌های تخصصی ساکشن (مکش) کنید تا از انسداد راه هوایی جلوگیری شود.
• از ورود آب، صابون، شامپو یا دیگر مایعات به داخل لوله تراکئوستومی هنگام استحمام جلوگیری کنید.
• رطوبت کافی محیط و راه هوایی را حفظ کنید؛ زیرا هوای خشک می‌تواند منجر به غلیظ شدن ترشحات و دشوار شدن تنفس می‌شود.
• بند نگهدارنده تراک را در زمان بندی منظم از نظر شل شدن، آلودگی یا آسیب بررسی کنید.
• همیشه تجهیزات ضروری اعم از لوله یدکی، وسایل ساکشن و لوازم مراقبتی را در دسترس داشته باشید.
• از قرار گرفتن در معرض دود سیگار، گردوغبار، بخارات شیمیایی و دیگر محرک‌های تنفسی خودداری کنید.
• داروها و مراقبت‌های تجویز شده توسط پزشک را دقیقاً طبق دستور انجام دهید.
• در مراجعات و ویزیت‌های دوره‌ای شرکت کنید تا وضعیت تراکئوستومی و سلامت راه هوایی ارزیابی شود.

علائم هشدار دهنده پس از تراکئوستومی

در صورت مشاهده مواردی که به آن‌ها اشاره می‌کنیم نیاز است تا با پزشک خود این مورد را مطرح کنید.

• تنگی نفس یا دشواری ناگهانی در تنفس
• انسداد و یا خارج شدن لوله تراکئوستومی
• خونریزی غیرطبیعی از محل تراک
• تب یا علائم عفونت
• ترشحات بدبو، چرکی یا غیرمعمول
• قرمزی، تورم یا درد شدید در اطراف محل تراکئوستومی

رعایت نکات ذکر شده می‌تواند به کاهش خطر عوارض، افزایش ایمنی بیمار و بهبود کیفیت زندگی افراد دارای تراکئوستومی کمک کند. با این حال، توصیه‌های مراقبتی ممکن است بر اساس شرایط هر بیمار متفاوت باشد و باید مطابق نظر پزشک معالج انجام شود.

• تنگی نفس ناگهانی
• خونریزی شدید
• تب و علائم عفونت
• خارج شدن لوله تراک
• افزایش ترشحات غیرطبیعی

در این قسمت حتماً توصیه شود در صورت مشاهده علائم هشدار، بیمار فوراً به پزشک مراجعه کند.

آیا فرد دارای تراکئوستومی می‌تواند صحبت کند؟

بله، اغلب افرادی که دارای تراکئوستومی هستند می‌توانند صحبت کنند، ولی این موضوع به نوع انجام تراکئوستومی، وضعیت حنجره و تارهای صوتی، نوع لوله مورد استفاده و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. در برخی موارد، پزشک ممکن است از دریچه‌های مخصوص گفتار استفاده کند تا هوا از تارهای صوتی عبور کند و امکان صحبت کردن فراهم شود.

برخی بیماران بلافاصله بعد از انجام تراکئوستومی توانایی صحبت کردن ندارند ولی با بهبود وضعیت تنفسی و دریافت آموزش‌های لازم از تیم درمانی، امکان برقراری ارتباط کلامی برای آن‌ها فراهم می‌شود. ارزیابی توانایی صحبت کردن باید توسط پزشک یا گفتار درمانگر انجام شود تا ایمنی بیمار حفظ شود.

تغذیه بیماران دارای تراکئوستومی چگونه است؟

داشتن تراکئوستومی به‌ تنهایی به این معنا نیست که فرد نمی‌تواند از راه دهان غذا بخورد. توانایی تغذیه به خاطر بیماری زمینه‌ای، وضعیت بلع و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. بسیاری از بیماران بعد از ارزیابی توسط پزشک یا گفتار درمانگر می‌توانند رژیم غذایی معمول یا اصلاح‌ شده داشته باشند.

در برخی موارد، به‌ خصوص در روزهای ابتدایی بعد از عمل یا در بیمارانی که با اختلال بلع روبرو هستند، ممکن است جهت جلوگیری از ورود غذا و مایعات به راه هوایی، تغذیه از طریق لوله‌های مخصوص انجام شود. همچنین رعایت وضعیت مناسب بدن هنگام غذا خوردن، مصرف غذا با سرعت مناسب و توجه به علائمی مانند سرفه، خفگی یا دشواری در بلع اهمیت زیادی دارد.

از آنجا که نیازهای تغذیه‌ای و توانایی بلع در هر بیمار متفاوت است، برنامه غذایی باید با توجه به نظر پزشک و متخصص تغذیه تنظیم شود تا تغذیه ایمن و کافی برای بیمار فراهم شود.

آیا تراکئوستومی دائمی است؟

خیر، با توجه به این که تراکئوستومی همیشه دائمی نیست برای بسیاری از بیماران، این روش به‌ صورت موقت انجام می‌شود تا مشکل تنفسی یا بیماری زمینه‌ای برطرف شود. پس از بهبود وضعیت بیمار و اطمینان از توانایی تنفس طبیعی، پزشک می‌تواند لوله تراکئوستومی را خارج کند و مسیر ایجاد شده به‌ تدریج بسته شود.

گاهی اوقات در برخی شرایط مانند آسیب‌های دائمی راه هوایی، برخی بیماری‌های عصبی پیشرفته یا جراحی‌های گسترده ناحیه حنجره و گردن، ممکن است تراکئوستومی به‌ صورت دائمی مورد نیاز باشد.

دائمی یا موقت بودن تراکئوستومی به علت انجام آن، روند بهبودی بیمار و ارزیابی پزشک متخصص بستگی دارد و برای هر فرد به‌ صورت جداگانه تعیین خواهد شد.

برداشتن تراکئوستومی (دکانولاسیون) چگونه انجام می‌شود؟

دکانولاسیون و یا برداشتن لوله تراکئوستومی زمانی انجام خواهد شد که پزشک اطمینان پیدا کند بیمار می‌تواند بدون نیاز به تراکئوستومی به‌ طور موثر و ایمن تنفس کند. این فرآیند نیاز است تا تحت نظر تیم درمانی و پس از ارزیابی دقیق وضعیت بیمار انجام شود.

شرایط لازم برای برداشتن تراکئوستومی به شرح زیر است. (قبل از دکانولاسیون، معمولاً موارد زیر باید بررسی شوند.)

• توانایی تنفس طبیعی بدون وابستگی به لوله تراکئوستومی
• باز بودن و عملکرد مناسب راه هوایی فوقانی
• توانایی سرفه موثر و تخلیه ترشحات تنفسی
• کنترل مناسب ترشحات و کاهش نیاز به ساکشن مکرر
• سطح هوشیاری مناسب و توانایی محافظت از راه هوایی
• نداشتن مشکلات جدی بلع یا خطر بالای ورود غذا و مایعات به ریه‌ها

مراحل برداشتن تراکئوستومی

فرآیند دکانولاسیون معمولاً شامل مراحل زیر است:

• ارزیابی بالینی و تنفسی توسط پزشک
• کاهش تدریجی وابستگی بیمار به لوله تراکئوستومی در صورت نیاز
• انجام آزمایش‌های تکمیلی یا بررسی راه هوایی در برخی بیماران
• خارج کردن لوله تراکئوستومی پس از تایید آمادگی بیمار
• پانسمان و مراقبت از محل تراکئوستومی
• پایش وضعیت تنفس بیمار در ساعات و روزهای بعد از برداشتن لوله
• بعد از برداشتن لوله تراکئوستومی
• سوراخ ایجاد شده در گردن معمولاً طی چند روز تا چند هفته به‌ تدریج بسته خواهد شد.
• بیمار باید از نظر تنفس، سرفه و علائم انسداد راه هوایی تحت نظر باشد.
• در صورت بروز تنگی نفس، سرفه شدید، ترشحات غیرطبیعی یا مشکلات تنفسی، مراجعه فوری به پزشک ضروری است.

مدت زمان بهبود و بسته شدن کامل محل تراکئوستومی در افراد مختلف متفاوت است.

تفاوت تراکئوستومی با لوله‌گذاری دهانی چیست؟

ویژگی	تراکئوستومی	لوله‌گذاری دهانی
محل ورود لوله	از طریق سوراخ ایجادشده در گردن و نای	از طریق دهان و عبور از حنجره
مدت استفاده	مناسب برای حمایت تنفسی طولانی‌ مدت	معمولاً برای استفاده کوتاه‌ مدت
راحتی بیمار	راحت‌تر در مراقبت‌های طولانی‌ مدت	معمولاً ناراحتی بیشتری ایجاد می‌کند.
آسیب به حنجره و تارهای صوتی	خطر کمتر در استفاده طولانی‌ مدت	خطر بیشتر در صورت استفاده طولانی
تخلیه ترشحات تنفسی	آسان‌تر و مؤثرتر	دشوارتر نسبت به تراکئوستومی
توانایی صحبت کردن	در برخی بیماران با شرایط مناسب امکان‌پذیر است	معمولاً در زمان وجود لوله امکان صحبت کردن وجود ندارد.
نیاز به آرام‌بخش	معمولاً کمتر در بیماران پایدار	اغلب بیشتر، به‌ویژه در استفاده طولانی
مراقبت طولانی‌مدت در منزل	در برخی بیماران امکان‌ پذیر است.	برای مراقبت خانگی طولانی‌مدت مناسب نیست.

لوله‌گذاری دهانی جهت مدیریت موقت راه هوایی و شرایط اورژانسی استفاده خواهد شد، در حالی که تراکئوستومی زمانی مطرح می‌شود که بیمار به حمایت تنفسی طولانی‌ مدت یا مدیریت پایدارتر راه هوایی نیاز داشته باشد.

سوالات متداول درباره تراکئوستومی

آیا تراکئوستومی باعث مرگ می‌شود؟

تراکئوستومی به‌ خودی‌ خود روشی درمانی برای حفظ راه هوایی و کمک به تنفس است و با هدف افزایش ایمنی بیمار انجام می‌شود. با این حال، مانند هر اقدام پزشکی، ممکن است با عوارضی همراه باشد. خطرات احتمالی معمولاً با انجام صحیح عمل، مراقبت مناسب و پیگیری پزشکی به حداقل می‌رسند. داشت اطلاعات کافی بیمار بیشتر به بیماری زمینه‌ای و وضعیت عمومی سلامت او بستگی دارد تا خود تراکئوستومی.

آیا تراکئوستومی درد دارد؟

در حین انجام عمل، بیمار در بیشتر موارد تحت بیهوشی یا بی‌حسی قرار می‌گیرد و دردی احساس نمی‌کند. قبل از عمل نیز ممکن است درد یا ناراحتی خفیفی وجود داشته باشد که معمولاً با داروهای تجویز شده قابل کنترل است.

بیمار تا چه مدت با تراک زندگی می‌کند؟

مدت زمان استفاده از تراکئوستومی به علت انجام آن بستگی دارد. برخی بیماران فقط چند هفته یا چند ماه به تراک نیاز دارند، در حالی که در برخی شرایط ممکن است استفاده از آن طولانی‌ مدت یا دائمی باشد.

آیا سوراخ تراک بسته می‌شود؟

در بسیاری از موارد، بعد از برداشتن لوله تراکئوستومی، سوراخ ایجاد شده به‌ تدریج و به‌ طور طبیعی بسته می‌شود. مدت زمان بسته شدن آن به شرایط بیمار و مدت استفاده از تراک بستگی دارد.

آیا فرد دارای تراک می‌تواند غذا بخورد؟

بله، بسیاری از بیماران دارای تراکئوستومی می‌توانند غذا بخورند. با این حال، توانایی بلع باید توسط پزشک یا گفتار درمانگر ارزیابی شود تا خطر ورود غذا یا مایعات به راه هوایی کاهش پیدا می‌کند.

آیا بیمار می‌تواند حمام کند؟

بله، اما باید از ورود آب به داخل لوله تراکئوستومی جلوگیری شود. هنگام استحمام رعایت نکات ایمنی و استفاده از تجهیزات محافظتی توصیه می‌شود.

آیا تراکئوستومی باعث از بین رفتن صدا می‌شود؟

خیر، تراکئوستومی لزوماً باعث از بین رفتن صدا نمی‌شود. بسیاری از بیماران با بهبود شرایط یا استفاده از تجهیزات مخصوص گفتار می‌توانند دوباره صحبت کنند، هرچند کیفیت صدا ممکن است در برخی افراد تغییر کند.