آزمایش کلسترول خون یا پروفایل چربی (Lipid Profile) یکی از آزمایش‌های رایج جهت بررسی وضعیت چربی‌های خون و ارزیابی عوامل خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی است. در این آزمایش معمولاً شاخص‌هایی مانند کلسترول تام (Total Cholesterol)، کلسترول LDL، کلسترول HDL و تری‌گلیسیرید اندازه‌گیری می‌شوند. ولی دیدن اعداد مختلف در برگه آزمایش ممکن است این سوال را ایجاد کند که هر کدام از این شاخص‌ها چه معنایی دارند و آیا نتیجه آزمایش طبیعی است یا نیاز به پیگیری دارد.
در این مقاله از سلامت نوین قصد داریم با نحوه انجام آزمایش چربی خون، شرایط لازم قبل از آزمایش و روش خواندن و تفسیر نتایج LDL ،HDL، کلسترول تام و تری‌گلیسیرید آشنا شوید. همچنین توضیح می‌دهیم که محدوده‌های رایج هر شاخص چیست، بالا یا پایین بودن آن‌ها چه مفهومی دارد و چرا تفسیر آزمایش نباید فقط بر اساس یک عدد و بدون توجه به شرایط کلی فرد انجام شود.
آزمایش کلسترول و چربی خون چیست؟
آزمایش Lipid Profile یا پروفایل چربی خون اغلب برای بررسی ۴ شاخص اصلی انجام می‌شود:
- Total Cholesterol (کلسترول تام): مقدار کل کلسترول خون را نشان می‌دهد.
- LDL-C: که به آن کلسترول بد می‌گویند و بالا بودن آن می‌تواند خطر بیماری‌های قلبی عروقی را افزایش دهد.
- HDL-C: یا کلسترول خوب که به انتقال کلسترول اضافی از خون به کبد کمک می‌کند.
- Triglycerides (تری‌گلیسیرید): نوعی چربی خون است که بالا بودن آن می‌تواند با افزایش خطر مشکلات قلبی و متابولیک همراه باشد.
در برخی آزمایش‌ها Non-HDL-C نیز قابل محاسبه است. این شاخص از کم کردن HDL از کلسترول تام به دست می‌آید و اطلاعات تکمیلی درباره چربی‌های خون ارائه می‌کند. مواردی مانند VLDL ،ApoB و Lp(a) معمولاً جزو پنل استاندارد آزمایش چربی خون نیستند و در صورت نیاز ممکن است پزشک آن‌ها را به صورت جداگانه درخواست کند.
در صورتی که انجام آزمایش برایتان دشوار است یا ترجیح می‌دهید بدون مراجعه به آزمایشگاه نمونه‌گیری شوید، می‌توانید از آزمایش در منزل استفاده کنید. در این روش، نمونه خون در محل مورد نظر شما توسط کارشناس گرفته و برای انجام آزمایش به آزمایشگاه ارسال می‌شود.
آزمایش چربی خون چگونه انجام می‌شود؟
آمادگی لازم برای آزمایش چربی خون به هدف آزمایش و شرایط فرد بستگی دارد. پروفایل چربی در بیشتر افراد می‌تواند به صورت ناشتا یا غیرناشتا انجام شود؛ بنابراین ناشتا بودن همیشه الزامی نیست. با این حال، در برخی شرایط، به خصوص زمانی که تری‌گلیسیرید بالا باشد یا سابقه خانوادگی اختلالات چربی وجود داشته باشد، پزشک ممکن است آزمایش ناشتا را درخواست کند.
آیا برای آزمایش کلسترول باید ناشتا باشیم؟
نه، همیشه لازم نیست. در مواردی که پزشک یا آزمایشگاه ناشتایی را مشخص نکرده باشد، معمولاً می‌توان آزمایش را بدون ناشتایی انجام داد. در صورت وجود تری‌گلیسیرید بالا یا برخی شرایط خاص، ممکن است آزمایش ناشتا توصیه شود. در مواردی که قرار است آزمایش شما به صورت ناشتا انجام شود، مدت ناشتایی را طبق دستور پزشک یا آزمایشگاه رعایت کنید؛ اغلب برای آزمایش‌های نیازمند ناشتایی، ۸ تا ۱۲ ساعت در نظر گرفته می‌شود.
آیا آب خوردن مجاز است؟
در صورتی که آزمایش نیاز به ناشتایی داشته باشد، آب ساده معمولاً مجاز است. با این حال، نوشیدنی‌هایی مانند چای، قهوه، آبمیوه و نوشابه می‌توانند با شرایط ناشتایی سازگار نباشند.
داروها را قبل از آزمایش مصرف کنیم؟
داروهای تجویزی را خودسرانه قطع یا جابه‌جا نکنید. برخی داروها و مکمل‌ها می‌توانند روی نتایج آزمایش اثر بگذارند؛ بنابراین توصیه می کنیم فهرست داروها و مکمل‌های مصرفی خود را به پزشک یا آزمایشگاه اطلاع دهید.
الکل، ورزش و وعده غذایی چه اثری دارند؟
غذا و به خصوص مصرف الکل و برخی مواد غذایی می‌توانند بر سطح تری‌گلیسیرید اثر بگذارند. همچنین اگر قرار است آزمایش به صورت ناشتا انجام شود، در طول دوره ناشتایی نباید ورزش کنید. جهت گرفتن نتیجه قابل اعتمادتر، دستورالعمل آزمایشگاه را رعایت کنید و در صورت داشتن شرایط خاص، درباره نحوه آمادگی از پزشک سوال کنید.
تفسیر آزمایش کلسترول؛ اعداد LDL ،HDL و TG چه معنایی دارند؟
| شاخص | چیست؟ | محدوده/سطح مطلوب | اگر بالا یا پایین باشد |
|---|---|---|---|
| کلسترول تام | مجموع کلسترول خون | کمتر از 200 mg/dL | بالا بودن می‌تواند با افزایش خطر قلبی عروقی همراه باشد. |
| LDL | کلسترول منتقل شده به بافت‌ها | معمولاً کمتر از 100 mg/dL مطلوب است. | بالا بودن می‌تواند خطر قلبی عروقی را افزایش دهد. |
| HDL | در انتقال کلسترول به کبد نقش دارد. | 40+ در مردان و 50+ در زنان | پایین بودن با افزایش خطر قلبی عروقی همراه است. |
| TG | نوعی چربی خون | کمتر از 150 mg/dL | بالا بودن می‌تواند با مشکلات متابولیک و قلبی همراه باشد. |
LDL کمتر از 100
این مقدار برای بسیاری از افراد مطلوب محسوب می‌شود. با این حال، افرادی که خطر قلبی عروقی بالاتری دارند ممکن است به هدف LDL پایین‌تری نیاز داشته باشند.
LDL بین 100 تا 129
این محدوده در بسیاری از افراد نزدیک به مطلوب محسوب می‌شود. مناسب بودن این مقدار به وضعیت سلامت و دیگر عوامل خطر فرد بستگی دارد.
LDL بین 130 تا 159
این مقدار در محدوده مرزی بالا قرار می‌گیرد و بهتر است همراه با دیگر شاخص‌های چربی خون و عوامل خطر بررسی شود.
LDL بین 160 تا 189
LDL در این محدوده بالا محسوب می‌شود و معمولاً نیاز به توجه و بررسی بیشتر دارد.
LDL برابر یا بیشتر از 190
LDL 190 mg/dL یا بیشتر بسیار بالا محسوب می‌شود و باید توسط پزشک بررسی شود؛ به خصوص جهت بررسی علل زمینه‌ای و احتمال اختلالات ارثی چربی خون.
تری‌گلیسیرید چیست و TG نرمال چند است؟
تری‌گلیسیرید (TG) نوعی چربی در خون است که بدن بخشی از انرژی اضافی را به شکل آن ذخیره می‌کند. بالا بودن تری‌گلیسیرید اغلب علامت مشخصی ندارد، ولی می‌تواند با افزایش خطر بیماری‌های قلبی عروقی همراه باشد. در مقادیر بسیار بالا، خطر التهاب حاد پانکراس (پانکراتیت) نیز افزایش پیدا می‌کند. برای بزرگسالان، محدوده‌های رایج تری‌گلیسیرید به شکل زیر است:
| میزان TG | تفسیر |
|---|---|
| کمتر از 150 mg/dL | طبیعی |
| 150 تا 199 mg/dL | مرزی بالا |
| 200 تا 499 mg/dL | بالا |
| 500 mg/dL یا بیشتر | بسیار بالا |
در صورتی که TG شما کمتر از 150 باشد، معمولاً در محدوده طبیعی قرار دارد. مقادیر 150 تا 499 نشان دهنده افزایش تری‌گلیسیرید هستند و بهتر است همراه با LDL ،HDL، قند خون، وزن و دیگر عوامل خطر بررسی شوند.
جدول تفسیر کامل آزمایش چربی خون
جهت تفسیر اولیه آزمایش چربی خون در بزرگسالان می‌توان از جدول زیر استفاده کرد. این اعداد، محدوده‌های عمومی و رایج هستند؛ ولی تفسیر نهایی، به خصوص درباره LDL، باید با توجه به سن، سابقه بیماری قلبی‌عروقی، دیابت و دیگر عوامل خطر انجام شود.
| مورد آزمایش | مقدار | تفسیر عمومی |
|---|---|---|
| کلسترول تام (Total Cholesterol) | کمتر از 200 mg/dL | مطلوب |
| 200 تا 239 | مرزی بالا | |
| 240 و بیشتر | بالا | |
| LDL-C | کمتر از 100 mg/dL | مطلوب برای بسیاری از افراد |
| 100 تا 129 | نزدیک به مطلوب | |
| 130 تا 159 | مرزی بالا | |
| 160 تا 189 | بالا | |
| 190 و بیشتر | بسیار بالا | |
| HDL-C | کمتر از 40 در مردان | پایین |
| کمتر از 50 در زنان | پایین | |
| 60 و بیشتر | سطح مطلوب | |
| تری‌گلیسیرید (TG) | کمتر از 150 mg/dL | طبیعی |
| 150 تا 199 | مرزی بالا | |
| 200 تا 499 | بالا | |
| 500 و بیشتر | بسیار بالا | |
| Non-HDL-C | معمولاً کمتر از 130 mg/dL | مقدار مطلوب عمومی؛ هدف دقیق به سطح خطر بستگی دارد |
محدوده‌های بالا برای بزرگسالان هستند و ممکن است محدوده مرجع آزمایشگاه شما کمی متفاوت باشد. برای HDL، مقدار 60 mg/dL یا بیشتر معمولاً مطلوب در نظر گرفته می‌شود؛ در مقابل، HDL کمتر از 40 در مردان و کمتر از 50 در زنان پایین محسوب می‌شود.
اگر LDL بالا باشد یعنی چه؟
بالا بودن LDL-C به این معناست که مقدار این نوع کلسترول در خون بیشتر از محدوده مطلوب است. LDL بالا در طول زمان می‌تواند به تجمع پلاک در دیواره رگ‌ها کمک کند و خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی مانند حمله قلبی و سکته مغزی را افزایش دهد. با این حال، یک نتیجه آزمایش به تنهایی به معنی ابتلا به بیماری قلبی نیست.
علت‌های احتمالی LDL بالا
افزایش LDL می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد، از جمله موارد زیر
- رژیم غذایی: مصرف زیاد چربی‌های اشباع و ترانس
- اضافه‌وزن یا چاقی
- کم‌تحرکی
- عوامل ژنتیکی: مانند کلسترول بالا خانوادگی
- برخی بیماری‌ها: از جمله دیابت، کم‌کاری تیروئید و برخی بیماری‌های کلیوی یا کبدی
- بعضی داروها: برخی داروها می‌توانند سطح LDL را افزایش دهند.
آیا LDL بالا همیشه به معنی بیماری قلبی است؟
خیر. LDL بالا یک عامل خطر است، نه تشخیص قطعی بیماری قلبی. میزان خطر هر فرد باید در کنار فاکتورهایی مانند سن، فشار خون، دیابت، سابقه خانوادگی، سیگار، سابقه بیماری قلبی‌عروقی و دیگر شاخص‌های چربی خون بررسی شود. به همین خاطر، یک عدد LDL یکسان ممکن است برای دو فرد، اهمیت بالینی متفاوتی داشته باشد.
اگر HDL پایین باشد یعنی چه؟
HDL که به کلسترول خوب معروف است، در انتقال بخشی از کلسترول اضافی به کبد نقش دارد. پایین بودن HDL با افزایش خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی ارتباط دارد، ولی به تنهایی به معنی وجود بیماری قلبی نیست و باید همراه با دیگر نتایج آزمایش و عوامل خطر تفسیر شود.
چه عواملی HDL را تحت تاثیر قرار می‌دهند؟
مقدار HDL می‌تواند تحت تاثیر عوامل مختلفی قرار بگیرد، از جمله:
- کم‌تحرکی
- اضافه‌وزن یا چاقی
- سیگار کشیدن
- دیابت
- عوامل ژنتیکی
- برخی داروها
فعالیت بدنی منظم، حفظ وزن مناسب و ترک سیگار می‌تواند به بهبود HDL کمک کند و هم‌زمان بر سایر عوامل خطر قلبی‌عروقی نیز اثر مثبت داشته باشد.
آیا فقط بالا بردن HDL هدف درمان است؟
خیر. هدف درمان فقط افزایش عدد HDL نیست. اگر چه HDL پایین با خطر بیشتر بیماری قلبی ارتباط دارد. HDL به تنهایی یک هدف درمانی جهت کاهش خطر بیماری قلبی یا سکته محسوب نمی‌شود. در ارزیابی و درمان، سطح LDL ،Non-HDL، تری‌گلیسیرید و میزان خطر کلی قلبی عروقی اهمیت بیشتری دارند.
اگر تری‌گلیسیرید بالا باشد یعنی چه؟
بالا بودن تری‌گلیسیرید (TG) به معنی افزایش یک نوع چربی در خون است. تری‌گلیسیرید بالا اغلب علامت مشخصی ایجاد نمی‌کند و اغلب در آزمایش خون مشخص می‌شود. این وضعیت می‌تواند با افزایش خطر بیماری‌های قلبی عروقی همراه باشد. تری‌گلیسیرید بالا ممکن است همراه با LDL بالا و/یا HDL پایین دیده شود؛ به همین خاطر بهتر است نتیجه TG به تنهایی تفسیر نشود و کل پروفایل چربی خون در کنار دیگر عوامل خطر بررسی شود.
در بزرگسالان، TG بین 200 تا 499 mg/dL بالا و 500 mg/dL یا بیشتر بسیار بالا محسوب می‌شود. در مقادیر بسیار بالا، خطر پانکراتیت حاد (التهاب لوزالمعده) افزایش پیدا می‌کند. بنابراین، بالا بودن TG به تنهایی به معنی ابتلا به بیماری قلبی نیست؛ بلکه یک یافته آزمایشگاهی است که باید علت احتمالی و وضعیت کلی سلامت فرد در کنار آن بررسی شود.
LDL در برگه آزمایش چگونه محاسبه می‌شود؟
LDL موجود در برگه آزمایش ممکن است مستقیماً اندازه‌گیری شده یا با استفاده از فرمول‌های محاسباتی برآورد شده باشد. روش محاسبه به آزمایشگاه و شرایط نمونه بستگی دارد. فرمول قدیمی Friedewald یکی از روش‌های شناخته شده است، ولی در شرایطی مانند تری‌گلیسیرید بالا دقت آن محدود می‌شود.
بنابراین برای تفسیر LDL، نیازی نیست خودتان آن را با فرمول‌های قدیمی محاسبه کنید؛ عدد درج شده در برگه آزمایش را همراه با دیگر شاخص‌های چربی خون بررسی کنید.
آیا فقط LDL ،HDL و TG مهم هستند؟
خیر. در برخی افراد، شاخص‌های دیگری مانند Non-HDL ،ApoB و Lp(a) نیز جهت ارزیابی دقیق‌تر چربی خون و خطر قلبی‌عروقی بررسی می‌شوند.
Non-HDL
Non-HDL-C از کم کردن HDL از کلسترول تام به دست می‌آید و مجموع کلسترول موجود در ذرات آتروژنیک را نشان می‌دهد.
VLDL
VLDL نوعی لیپوپروتئین است که عمدتاً تری‌گلیسیرید را در خون جابه‌جا می‌کند و با LDL متفاوت است.
ApoB
ApoB پروتئینی روی ذرات چربی آتروژنیک است. اندازه‌گیری آن در برخی افراد، به ویژه در صورت TG بالا یا دیابت، می‌تواند به ارزیابی دقیق‌تر خطر کمک کند.
Lp(a) چیست و چه زمانی بررسی می‌شود؟
Lp(a) یک نوع لیپوپروتئین با زمینه ژنتیکی قوی است که افزایش آن با خطر بیشتر بیماری‌های قلبی‌عروقی ارتباط دارد. توصیه می‌شود هر فرد بالغ حداقل یکبار در طول زندگی Lp(a) را اندازه‌گیری کند. این موارد لزوماً جزو آزمایش روتین چربی خون نیستند و با توجه به شرایط فرد ممکن است درخواست شوند.
چه زمانی باید نتیجه آزمایش را با پزشک بررسی کرد؟
یک نتیجه غیرطبیعی لزوماً به معنی بیماری نیست، ولی در شرایط زیر بهتر است نتیجه آزمایش همراه با پزشک بررسی شود:
- LDL بسیار بالا، به خصوص 190 mg/dL یا بیشتر
- تری‌گلیسیرید بسیار بالا، به خصوص 500 mg/dL یا بیشتر
- سابقه بیماری قلبی‌عروقی یا سکته
- ابتلا به دیابت
- سابقه خانوادگی بیماری قلبی زودرس یا کلسترول بالا
- تکرار شدن نتایج غیرطبیعی در آزمایش‌های مختلف
همچنین در صورتی که نتیجه آزمایش با نتایج قبلی تفاوت زیادی داشته باشد، بهتر است علت تغییر و نیاز به تکرار آزمایش با پزشک بررسی شود. در تفسیر چربی خون، فقط یک عدد ملاک تصمیم‌گیری نیست و سن، سابقه بیماری، عوامل خطر و دیگر شاخص‌های چربی خون نیز اهمیت دارند.
سوالات متداول درباره آزمایش چربی خون
در این بخش به مهم‌ترین سوالاتی پاسخ داده شده که در بخش‌های قبلی کمتر به آن‌ها اشاره شده است.
آیا برای آزمایش چربی خون حتماً باید ناشتا باشیم؟
خیر، همیشه لازم نیست. در بسیاری از افراد پروفایل چربی را می‌توان به صورت ناشتا یا غیرناشتا انجام داد؛ ولی در صورتی که پزشک یا آزمایشگاه درخواست ناشتایی کرده باشد، باید طبق دستور آن‌ها عمل کنید.
آزمایش چربی خون شامل چه مواردی است؟
معمولاً شامل کلسترول تام، LDL ،HDL و تری‌گلیسیرید است. با توجه به شرایط فرد، آزمایش‌هایی مانند Non-HDL، ApoB یا Lp(a) نیز ممکن است درخواست شوند.
LDL نرمال چند است؟
به طور عمومی، LDL کمتر از 100 mg/dL مطلوب در نظر گرفته می‌شود؛ ولی هدف دقیق LDL برای همه افراد یکسان نیست و به میزان خطر قلبی‌عروقی بستگی دارد.
HDL نرمال چند است؟
به طور کلی، HDL بالاتر مطلوب‌تر است. HDL کمتر از 40 در مردان و کمتر از 50 در زنان پایین محسوب می‌شود و HDL برابر یا بیشتر از 60 معمولاً مطلوب در نظر گرفته می‌شود.
تری‌گلیسیرید نرمال چند است؟
در بزرگسالان، کمتر از 150 mg/dL طبیعی محسوب می‌شود. 150 تا 199 مرزی بالا، 200 تا 499 بالا و 500 یا بیشتر بسیار بالا است.
تری‌گلیسیرید بالای 500 یعنی چه؟
TG برابر یا بیشتر از 500 mg/dL بسیار بالا محسوب می‌شود و نیاز به بررسی پزشکی دارد؛ زیرا در این سطوح خطر پانکراتیت نیز افزایش پیدا می‌کند.
آیا کلسترول بالا علامت دارد؟
معمولاً خیر. کلسترول بالا اغلب علامت مشخصی ندارد و معمولاً با آزمایش خون مشخص می‌شود.
آیا داروها روی جواب آزمایش چربی خون اثر می‌گذارند؟
بله. بعضی داروها می‌توانند سطح LDL، HDL یا سایر چربی‌های خون را تغییر دهند. بنابراین هنگام آزمایش، داروها و مکمل‌های مصرفی خود را به پزشک یا آزمایشگاه اطلاع دهید.
آیا ورزش قبل از آزمایش روی نتیجه تاثیر دارد؟
فعالیت بدنی می‌تواند بر چربی‌های خون اثر بگذارد. در صورتی که آزمایشگاه یا پزشک دستور خاصی درباره فعالیت قبل از آزمایش داده است، همان دستور را رعایت کنید.
تفاوت کلسترول و تری‌گلیسیرید چیست؟
هر دو از انواع چربی‌های خون هستند، ولی کلسترول بیشتر برای ساخت سلول‌ها و برخی هورمون‌ها استفاده می‌شود، در حالی که تری‌گلیسیرید شکل اصلی ذخیره انرژی اضافی در بدن است.
آیا LDL و HDL به تنهایی قابل تفسیر هستند؟
بهتر است خیر. تفسیر پروفایل چربی باید با در نظر گرفتن LDL ،HDL، تری‌گلیسیرید، Non-HDL و عوامل خطر قلبی‌ع روقی انجام شود.
هر چند وقت یکبار باید آزمایش چربی خون انجام داد؟
فاصله مناسب برای آزمایش به سن، عوامل خطر، سابقه خانوادگی، بیماری‌های زمینه‌ای و نتایج قبلی بستگی دارد و برای تمامی افراد یکسان نیست.