زخم بستر اغلب در مواردی ایجاد میشود که فشار طولانی مدت روی یک ناحیه از بدن، جریان خون آن قسمت را کاهش دهد. این مشکل معمولا در سالمندان، بیماران بستری، افراد کمتحرک و کسانی دیده میشود که نمیتوانند بدون کمک وضعیت بدن خود را تغییر دهند. نواحی مانند پاشنه، دنبالچه، لگن، آرنج و پشت سر نیز به خاطر فشار بیشتر، مستعد آسیب هستند.
شما میتوانید با مراقبت صحیح میتوان خطر ایجاد زخم بستر را تا حد زیادی کاهش دهید. تغییر منظم وضعیت بیمار، بررسی روزانه پوست، کاهش فشار از نقاط حساس، کنترل رطوبت، تغذیه مناسب و جابهجایی اصولی بیمار از مهمترین اقدامات پیشگیرانه محسوب میشود.
برای این که در این مورد اطلاعات بیشتری داشته باشید در ادامه، با ۱۰ راه موثر جهت پیشگیری از زخم بستر در منزل آشنا میشوید و توضیح میدهیم چه افرادی بیشتر در معرض این مشکل قرار دارند، کدام علائم پوستی را نباید نادیده گرفت، چه اشتباهاتی میتوانند خطر زخم بستر را افزایش دهند و چه زمانی بهتر است از پرستار یا متخصص کمک بگیرید.
زخم بستر چیست و چرا ایجاد میشود؟
زخم بستر یا زخم فشاری (Pressure Ulcer / Pressure Injury) نوعی آسیب به پوست و بافتهای زیرین است که اغلب به خاطر وارد شدن فشار مداوم یا طولانی مدت به یک ناحیه از بدن ایجاد میشود. این فشار میتواند جریان خون را در بافت کاهش دهد و در صورت ادامهدار بودن، ابتدا باعث تغییرات پوستی و سپس آسیب جدیتر و ایجاد زخم شود.
زخم بستر بیشتر در افرادی دیده میشود که مدت زیادی در تخت یا روی ویلچر هستند و نمیتوانند به تنهایی وضعیت بدن خود را تغییر دهند. فاکتورهایی مانند کاهش تحرک، اختلال حس، رطوبت ناشی از بیاختیاری، سوءتغذیه و سابقه زخم بستر نیز میتوانند خطر ایجاد آن را افزایش دهند. نقاطی از بدن که فشار بیشتری را تحمل میکنند، مانند دنبالچه، پاشنه، لگن، آرنج، شانه و پشت سر، بیشتر در معرض زخم بستر هستند. محل ایجاد زخم نیز به وضعیت قرارگیری بیمار بستگی دارد:
چه افرادی بیشتر در معرض زخم بستر هستند؟
زخم بستر ممکن است برای هر فردی که مدت زیادی تحت فشار قرار دارد ایجاد شود، ولی احتمال آن در برخی افراد بیشتر است. مهمترین گروههای در معرض خطر شامل موارد زیر است.
- سالمندان کمتحرک: کاهش توانایی حرکت و تغییر وضعیت بدن میتواند فشار را برای مدت طولانی روی یک ناحیه نگه دارد.
- بیماران بستری یا افرادی که مدت زیادی در تخت هستند: به ویژه کسانی که برای جابهجایی به کمک دیگران نیاز دارند.
- افراد دارای محدودیت حرکتی: بیمارانی که به خاطر سکته مغزی، آسیبهای حرکتی یا مشکلات عضلانی اسکلتی نمیتوانند آزادانه حرکت کنند.
- افراد دارای اختلال حس: در مواردی که فرد درد یا فشار وارد شده به یک ناحیه را به خوبی احساس نکند، ممکن است برای مدت طولانی در یک وضعیت باقی بماند.
- بیمارانی که نمیتوانند به تنهایی وضعیت بدن خود را تغییر دهند: وابستگی به مراقب یا پرستار برای تغییر وضعیت، خطر باقی ماندن طولانی مدت در یک وضعیت را افزایش میدهد.
- افراد دچار سوءتغذیه یا کاهش وزن ناخواسته: وضعیت نامناسب تغذیه میتواند سلامت پوست و بافتها را تحت تاثیر قرار دهد.
- افراد مبتلا به بیاختیاری ادرار یا مدفوع: تماس مداوم پوست با رطوبت میتواند احتمال آسیب پوستی را افزایش دهد.
- افرادی که سابقه زخم بستر داشتهاند: سابقه زخم بستر یکی از فاکتورهای مهمی است که باید در ارزیابی خطر مورد توجه قرار گیرد.
- افرادی که مدت زیادی روی ویلچر مینشینند: فشار مداوم روی نواحی مانند باسن و دنبالچه میتواند خطر ایجاد زخم فشاری را افزایش دهد.
راههای پیشگیری از زخم بستر
راهکارهایی که در این زمینه به شما کمک میکند از ایجاد زخم بستر جلوگیری کند.
۱. وضعیت بدن بیمار را به طور منظم تغییر دهید.
باقی ماندن طولانی مدت در یک وضعیت، فشار را بر روی نقاطی مانند دنبالچه، لگن و پاشنه افزایش خواهد داد به همین خاطر وضعیت بیمار باید با توجه به شرایط جسمی و میزان خطر او به صورت منظم تغییر کند. برای بیماران بستری، تغییر وضعیت روی تخت و برای افراد ویلچری، تغییر وضعیت هنگام نشستن اهمیت دارد. فاصله زمانی مناسب برای جابهجایی در همه بیماران یکسان نیست و بهتر است با توجه به وضعیت پوست، میزان تحرک و نظر تیم درمان تعیین شود.
۲. پوست بیمار را هر روز بررسی کنید.
هر روز پوست بیمار، به ویژه نواحی استخوانی و تحت فشار، بررسی شود. به قرمزی یا تغییر رنگ، تورم، تغییر دما یا بافت پوست، رطوبت، درد و ایجاد خراش یا تاول توجه کنید. تشخیص زودهنگام تغییرات پوستی میتواند از پیشرفت آسیب جلوگیری کند. در پوستهای تیرهتر، تشخیص تغییر رنگ ممکن است دشوارتر باشد؛ بنابراین تغییرات دما، سفتی، بافت و حساسیت پوست نیز باید بررسی شوند.
۳. از تشک و سطوح کاهنده فشار مناسب استفاده کنید.
تشک و سطوح مناسب میتوانند فشار وارد شده به بدن را بهتر توزیع کنند، ولی جایگزین تغییر وضعیت و مراقبت از پوست نیستند. با توجه به شرایط بیمار ممکن است از تشکهای فومی مناسب، تشکهای مواج، بالشتک یا پدهای کاهش فشار استفاده شود. انتخاب تجهیزات باید با توجه میزان خطر، تحرک، وزن و شرایط جسمی بیمار انجام شود و در بیماران پرخطر بهتر است با نظر متخصص صورت گیرد.
۴. رطوبت پوست را کنترل کنید.
رطوبت مداوم، به خصوص در اثر تعریق یا بیاختیاری ادرار و مدفوع، میتواند پوست را آسیب پذیر کند. پوست بیمار را به آرامی تمیز و کاملاً خشک کنید و لباس و ملحفه مرطوب را سریع تعویض کنید. در صورت نیاز، محصولات محافظ سد پوستی میتوانند با نظر متخصص استفاده شوند. تمرکز باید روی کنترل رطوبت و حفظ سلامت پوست باشد، نه استفاده خودسرانه از یک کرم یا برند خاص.
۵. تغذیه و دریافت مایعات بیمار را جدی بگیرید.
سوءتغذیه، کاهش وزن ناخواسته و دریافت ناکافی مایعات میتوانند وضعیت بیمار را تحت تاثیر قرار دهند. به اشتها، کاهش وزن، میزان مصرف غذا و مایعات و مشکلاتی مانند دشواری بلع توجه کنید. در مواردی که بیمار دچار سوء تغذیه یا کاهش وزن قابل توجه است، بهتر است توسط پزشک یا متخصص تغذیه ارزیابی شود. مصرف خودسرانه ویتامین یا مکمل، روش عمومی و قطعی برای پیشگیری از زخم بستر محسوب نمیشود.
۶. بیمار را متناسب با تواناییاش به حرکت وادارید.
هر میزان حرکت با توجه به شرایط بیمار میتواند به کاهش بیتحرکی کمک کند. با توجه به توانایی فرد، این کار ممکن است شامل تغییر وضعیت، حرکت دادن اندامها، نشستن ایمن یا جابهجایی از تخت به صندلی باشد. در مواردی که بیمار توانایی حرکت مستقل ندارد، انجام حرکات یا برنامه فیزیوتراپی باید با نظر متخصص انجام شود. هدف این است که بیمار تا حد امکان از ماندن طولانی مدت در یک وضعیت ثابت دور بماند.
۷. هنگام جابهجایی بیمار، پوست را نکشید.
کشیدن بیمار روی ملحفه میتواند منجر اصطکاک و نیروهای برشی (Shear) شود و به پوست و بافتهای زیرین آسیب بزند. هنگام جابهجایی از روشهای صحیح و در صورت نیاز از تجهیزات کمکی استفاده کنید. در مواردی که بیمار توانایی همکاری ندارد یا جابهجایی او دشوار است، بهتر است از مراقب یا پرستار آموزش دیده کمک بگیرید.
۸. فشار روی پاشنهها و نقاط استخوانی را کاهش دهید.
پاشنه، دنبالچه، لگن، آرنج، قوزک، پشت سر و شانهها از جمله نقاطی هستند که به خاطر فشار بیشتر، باید مرتب بررسی شوند. هنگام تغییر وضعیت بیمار، این نواحی را کنترل کنید و از وارد شدن فشار مداوم به یک نقطه جلوگیری کنید. پاشنهها به ویژه در بیماران بستری و کمتحرک نیاز به توجه ویژه دارند و روش مناسب کاهش فشار باید با توجه به شرایط بیمار انتخاب شود.
۹. ملحفه و لباس بیمار را خشک و بدون چروک نگه دارید.
ملحفه خیس یا چروک میتواند شرایط نامناسبی برای پوست ایجاد کند. ملحفه و لباس بیمار را تمیز و خشک نگه دارید و هر گونه رطوبت ناشی از تعریق، ادرار یا دیگر ترشحات را سریع برطرف کنید. همچنین پیش از خواباندن بیمار، سطح تخت را بررسی کنید تا چروک، تجمع پارچه یا جسم اضافی زیر بدن او وجود نداشته باشد.
۱۰. برای بیمار پرخطر برنامه مراقبتی داشته باشید.
در مواردی که بیمار چند عامل خطر زخم بستر دارد، بهتر است مراقبتها در قالب یک برنامه مشخص انجام شوند. این برنامه میتواند شامل زمانبندی تغییر وضعیت، بررسی پوست، کنترل رطوبت، وضعیت تغذیه، میزان تحرک، تجهیزات مورد نیاز و روش جابهجایی بیمار باشد. برنامه مراقبتی باید با توجه به شرایط فرد تنظیم شود و در بیماران پرخطر بهتر است با نظر پزشک، پرستار یا سایر اعضای تیم درمان تدوین شود.
برنامه روزانه پیشگیری از زخم بستر در منزل چگونه باشد؟
زخم بستر معمولاً در بخشهایی از بدن ایجاد میشود که در تماس مستقیم با تخت، صندلی یا ویلچر هستند و فشار بیشتری را تحمل میکنند؛ به خصوص نواحی که استخوان به سطح پوست نزدیکتر است. محلهای پرخطر با توجه به وضعیت قرارگیری بیمار متفاوت هستند.
| وضعیت بیمار | نقاطی که باید بیشتر بررسی شوند. |
|---|---|
| خوابیده به پشت | پشت سر، شانهها، آرنجها، دنبالچه و پاشنهها |
| خوابیده به پهلو | گوش، شانه، آرنج، لگن، زانو و قوزک |
| نشسته یا روی ویلچر | باسن، دنبالچه، لگن و قسمتهایی که مستقیماً تحت فشار قرار دارند. |
در حالت خوابیده به پشت
در این مورد، پشت سر، شانهها، آرنجها، دنبالچه و پاشنهها بیشتر تحت فشار قرار خواهند گرفت به همین خاطر هنگام مراقبت، این نواحی را به طور منظم بررسی کنید و از باقی ماندن طولانی مدت فشار روی یک نقطه جلوگیری کنید.
در حالت خوابیده به پهلو
در وضعیت پهلو، گوش، شانه، آرنج، قسمت خارجی لگن، زانو و قوزک از نواحی مهم برای بررسی هستند. نحوه قرارگیری بدن و استفاده درست از بالشتکهای حمایتی میتواند به کاهش فشار از نقاط حساس کمک کند.
در حالت نشسته یا روی ویلچر
در بیمارانی که مدت زیادی مینشینند، باسن، دنبالچه، لگن و دیگر نقاط تماس بدن با نشیمنگاه باید مرتب بررسی شوند. مدت نشستن و نیاز به تغییر وضعیت باید متناسب با توانایی حرکتی و سطح خطر بیمار تعیین شود.
محل ایجاد زخم بستر تنها به وضعیت بدن محدود نیست. هر ناحیهای که برای مدت طولانی تحت فشار، اصطکاک یا نیروی برشی قرار گیرد، میتواند دچار آسیب شود.
علائم اولیه زخم بستر چیست؟
شناسایی زودهنگام تغییرات پوستی میتواند به جلوگیری از پیشرفت آسیب کمک کند. به خصوص در بیمارانی که تحرک کمی دارند یا مدت زیادی در تخت و ویلچر هستند، پوست را به صورت منظم بررسی کنید. مهمترین علائم اولیه زخم بستر شامل موارد زیر است.
- تغییر رنگ پوست: ایجاد قرمزی یا تغییر غیرطبیعی رنگ در نواحی تحت فشار.
- درد یا حساسیت: بیمار ممکن است در محل تحت فشار احساس درد، سوزش یا حساسیت داشته باشد.
- خارش یا ناراحتی پوستی: احساس ناخوشایند در ناحیهای که برای مدت طولانی تحت فشار بوده است.
- تاول یا آسیب سطحی پوست: ایجاد تاول، خراش یا پوستهریزی میتواند نشانه پیشرفت آسیب باشد.
- باز شدن پوست: ایجاد زخم یا آسیب قابل مشاهده، نیازمند ارزیابی و مراقبت تخصصی است.
- تغییر دمای پوست: گرمتر یا سردتر شدن یک ناحیه نسبت به پوست اطراف.
- تغییر بافت یا سفتی پوست: پوست ممکن است سفتتر، نرمتر یا متفاوت از بافت اطراف احساس شود.
- تورم در ناحیه تحت فشار: ایجاد تورم یا تغییر ظاهری در یک قسمت از پوست.
اگر بیمار دچار قرمزی پوست شد، چه کار کنیم؟
قرمزی پوست در ناحیهای که تحت فشار قرار دارد میتواند یکی از نشانههای اولیه آسیب پوستی باشد. زمانی که متوجه چنین تغییری شدید، اقدامات زیر را انجام دهید:
- فشار را از روی ناحیه بردارید: بیمار را به گونهای قرار دهید که فشار مستقیم روی قسمت قرمز وارد نشود.
- وضعیت بیمار را تغییر دهید: با توجه به شرایط بیمار، وضعیت او را به شکل ایمن تغییر دهید.
- پوست را بررسی کنید: تغییر رنگ، تورم، گرمی یا سردی، درد، تغییر بافت و هرگونه آسیب پوستی را بررسی کنید.
- پوست را خشک و تمیز نگه دارید: در مواردی که ناحیه مرطوب یا آلوده است، آن را به آرامی تمیز و خشک کنید و از مالش شدید خودداری کنید.
- تغییرات را پیگیری کنید: محل قرمز و وضعیت آن را بررسی کنید تا مشخص شود آیا تغییرات برطرف میشوند یا ادامه پیدا میکنند.
- در صورت تداوم یا تشدید، از متخصص کمک بگیرید: در مواردی که قرمزی باقی بماند، درد یا تورم ایجاد شد یا پوست آسیب دید، بهتر است بیمار توسط پزشک یا متخصص مراقبت از زخم ارزیابی شود.
آیا ماساژ دادن محل قرمز برای جلوگیری از زخم بستر درست است؟
خیر، ماساژ یا مالش ناحیه قرمز از روشهای پیشگیری از زخم بستر توصیه نمیشود. به جای ماساژ دادن محل، فشار را از روی آن ناحیه بردارید و وضعیت پوست را تحت نظر داشته باشید. در صورت باقی ماندن یا تشدید تغییرات، ارزیابی تخصصی لازم است.
اشتباهات رایج در پیشگیری از زخم بستر
- تکیه دادن به تشک ضد زخم بستر: تشک جایگزین تغییر وضعیت و بررسی پوست نیست.
- تغییر وضعیت نامنظم: ماندن طولانی مدت در یک وضعیت، میتواند فشار روی پوست را افزایش دهد.
- نادیده گرفتن قرمزی پوست: تغییر رنگ یا بافت پوست میتواند نشانه اولیه آسیب باشد.
- کشیدن بیمار روی تخت: اصطکاک و کشیدگی میتواند به پوست آسیب بزند.
- مرطوب ماندن پوست: تعریق و بیاختیاری میتواند احتمال آسیب پوستی را افزایش دهد.
- بیتوجهی به تغذیه: سوءتغذیه و کاهش وزن ناخواسته باید جدی گرفته شود.
- مصرف خودسرانه مکملها: مکملها بدون ارزیابی متخصص، راهکار عمومی پیشگیری نیستند.
- ماساژ محل قرمز: ماساژ یا مالش پوست آسیب دیده توصیه نمیشود.
- استفاده نادرست از محصولات: تجهیزات و محصولات مراقبتی باید با توجه به شرایط بیمار انتخاب شوند.
- نداشتن برنامه مراقبتی: تغییر وضعیت، بررسی پوست و کنترل رطوبت باید مطابق یک برنامه مشخص انجام شود.
در صورت مشاهده زخم یا آسیب پوستی، مراقبت صحیح اهمیت زیادی دارد و برای آشنایی با روشهای درمان زخم بستر در منزل میتوانید نکات مراقبتی مربوط به آن را بررسی کنید.
چه زمانی برای پیشگیری از زخم بستر باید از پرستار در منزل کمک گرفت؟
در برخی بیماران، مراقبت روزانه و جابهجایی ایمن نیاز به کمک فرد آموزش دیده دارد. به همین خاطر بهتر است از پرستار در منزل کمک بگیرید اگر بیمار:
- نمیتواند به تنهایی وضعیت خود را تغییر دهد.
- دچار کاهش وزن یا سوءتغذیه است.
- پوست او دچار قرمزی، تغییر رنگ یا آسیب مشکوک شده است.
- خانواده توان جابهجایی ایمن بیمار را ندارند.
- مدت زیادی در تخت یا ویلچر است.
- اختلال هوشیاری یا اختلال حس دارد.
- دچار بیاختیاری ادرار یا مدفوع است.
- سابقه زخم بستر دارد.
در این شرایط، مراقبت حرفهای در منزل میتواند به بررسی منظم پوست، اجرای برنامه تغییر وضعیت، جابهجایی ایمن، کنترل رطوبت و آموزش خانواده کمک کند و در صورت مشاهده علائم مشکوک، ارزیابی پزشکی را پیگیری کند.
پرستار برای پیشگیری از زخم بستر در منزل چه خدماتی ارائه میدهد؟
پرستار در منزل میتواند با توجه به شرایط بیمار، اجرای برنامه مراقبتی و پیشگیری از زخم بستر را در محیط خانه پیگیری کند. مهمترین خدمات شامل موارد زیر است:
بررسی وضعیت بیمار و عوامل خطر
پرستار میزان تحرک، توانایی تغییر وضعیت، شرایط پوست، بیاختیاری، وضعیت تغذیه و دیگر عوامل موثر بر خطر زخم بستر را بررسی میکند.
پایش وضعیت پوست
نواحی تحت فشار به صورت منظم بررسی میشوند تا تغییراتی مانند قرمزی، تغییر رنگ، تورم یا آسیب پوستی زودتر شناسایی شوند.
کمک به تغییر وضعیت بیمار
پرستار باید با توجه به شرایط بیمار، به تغییر وضعیت و کاهش فشار از نقاط حساس کمک کند و برنامه مراقبتی تعیین شده را اجرا کند.
مراقبت از پوست و کنترل رطوبت
تمیز و خشک نگه داشتن پوست، رسیدگی به رطوبت ناشی از تعریق یا بیاختیاری و تعویض لباس و ملحفه مرطوب از اقدامات مراقبتی است.
کمک به جابهجایی ایمن
بیمار با روش مناسب جابهجا میشود تا از کشیده شدن پوست، اصطکاک و آسیب ناشی از جابهجایی جلوگیری شود.
آموزش خانواده و مراقب
نحوه بررسی پوست، تغییر وضعیت، کنترل رطوبت و جابهجایی ایمن به خانواده یا مراقب آموزش داده میشود تا مراقبتها به صورت درست ادامه پیدا کنند.
ثبت و پیگیری تغییرات وضعیت بیمار
تغییرات وضعیت پوست، میزان تحرک و دیگر موارد مهم ثبت و پیگیری میشوند تا در صورت مشاهده علائم مشکوک، موضوع به پزشک یا تیم درمان اطلاع داده شود.
سوالات متداول درباره پیشگیری از زخم بستر
در این بخش به مهمترین سوالاتی پاسخ داده شده که در بخشهای قبلی کمتر به آنها اشاره شده است.
هر چند ساعت یک بار باید بیمار را برای جلوگیری از زخم بستر جابهجا کرد؟
فاصله تغییر وضعیت برای تمامی بیماران یکسان نیست و باید با توجه به شرایط جسمی، میزان تحرک و سطح خطر بیمار تعیین شود.
بهترین تشک برای جلوگیری از زخم بستر چیست؟
تشک مناسب به شرایط و سطح خطر بیمار بستگی دارد. در انتخاب بهترین تشک زخم بستر باید وضعیت بیمار و میزان خطر ایجاد زخم فشاری در نظر گرفته شود؛ تشکهای کاهنده فشار میتوانند مفید باشند، ولی جایگزین تغییر وضعیت منظم نیستند.
آیا تشک مواج از زخم بستر جلوگیری میکند؟
تشک مواج میتواند با توزیع فشار به کاهش خطر زخم بستر کمک کند، ولی به تنهایی برای پیشگیری کافی نیست.
آیا ماساژ برای جلوگیری از زخم بستر مفید است؟
خیر. ماساژ یا مالش پوست، به خصوص ناحیه قرمز یا تحت فشار، روش توصیه شدهای برای پیشگیری نیست.
قرمزی پوست چند روزه میتواند نشانه زخم بستر باشد؟
مدت مشخصی وجود ندارد. قرمزی یا تغییر رنگی که بعد از برداشتن فشار باقی میماند، باید جدی گرفته و پیگیری شود.
آیا زخم بستر فقط برای افراد سالمند ایجاد میشود؟
خیر. هر فرد کمتحرک یا بستری که مدت زیادی تحت فشار باشد، ممکن است دچار زخم بستر شود.
چگونه از زخم بستر در بیماران بستری در منزل جلوگیری کنیم؟
با تغییر وضعیت، بررسی روزانه پوست، کنترل رطوبت، تغذیه مناسب، کاهش فشار و جابهجایی ایمن میتوان خطر زخم بستر را کاهش داد.
برای جلوگیری از زخم بستر چه غذایی بخوریم؟
دریافت کافی انرژی، پروتئین و مایعات اهمیت دارد. رژیم غذایی باید با توجه به شرایط بیمار تنظیم شود.
آیا میتوان از زخم بستر در خانه پیشگیری کرد؟
بله. با مراقبت منظم از پوست، تغییر وضعیت، کنترل رطوبت و کاهش فشار میتوان در منزل از بسیاری از موارد زخم بستر پیشگیری کرد.
چه زمانی باید برای زخم بستر از پزشک یا پرستار کمک گرفت؟
در صورت ناتوانی بیمار در تغییر وضعیت، وجود تغییرات پایدار پوستی یا ایجاد زخم، بهتر است از پزشک یا پرستار کمک بگیرید.